تخریب مزار و محو آثار پیکر زندانیان سیاسی و شهیدان، یکی از شیوههای اصلی فاشیسم دینی حاکم بر ایران برای پاکسازی آثار جنایات علیه بشریت بوده است. این رویکرد که از ابتدای دهه ۱۳۶۰ آغاز شده و تا امروز نیز ادامه دارد، تلاش و استراتژی سرکوبگرانهای است تا حافظه تاریخی جامعه و پیوند نسل جوان با آرمانها و مبارزات آزادیخواهانه را از بین ببرد.
پیشینه تاریخی و الگوهای سیستماتیک تخریب
از نخستین سالهای اعدامهای دهه ۶۰ و بهویژه پس از قتلعام تابستان ۱۳۶۷، نهادهای سرکوبگر رژیم تلاش کردهاند گورهای دستهجمعی و مزارهای منفرد قربانیان را نابود کنند. این اقدامات نهتنها متوقف نشده، بلکه مجرمانه در قالب طرحهای عمرانی، تعریض جادهها و تغییر کاربری زمینها سازماندهی شده است.
تبریز: بر اساس اطلاعیه ۶ تیر ۱۳۹۶ شورای ملی مقاومت ایران، در گورستان وادی رحمت تبریز، مزار دهها تن از مجاهدین اعدامشده در دهه ۶۰ و قتلعام ۶۷ (از جمله شهید اکبر چوپانی و ثریا ابوالفتحی) به دست عوامل رژیم تخریب شد.
اهواز: در جریان خاکبرداری در فاز ۲ پادادشهر و بلوار بنکدار اهواز جهت تعریض خیابان، آثار اجساد در یک گور جمعی پوشیده شده با سیمان نمایان شد که کارگزاران حکومت بلافاصله آن را با خاک پوشانده و به ساختوساز ادامه دادند.
مشهد در گورستان بهشت رضای مشهد، گورهای جمعی با ماشینآلات سنگین صاف شدند. در بابل، شهرداری با خاکبرداری و ریختن آهک، گورستان گلستان جاوید را نابود کرد و در صومعهسرا نیز از بیل مکانیکی برای امحای مزارها استفاده شد.
در رشت، با لودر اقدام به ساخت قبرهای جدید روی مزارهای پیشین شد تا هویت محل تغییر یابد. در دزفول نیز گورهای جمعی زیر بنای موزه و حسینیه پنهان گردیدند.
تهران (بهشت زهرا): مزار بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق در قطعه ۳۲ و سنگهای مزار در قطعه ۲۱ بارها مورد بیحرمتی و شکستن قرار گرفته است. جدیدترین نمونه این اقدامات، تبدیل قطعه ۴۱ بهشت زهرا (محل مزار هزاران شهید دهه ۶۰) به پارکینگ در مرداد ۱۴۰۴ است که توسط شورای ملی مقاومت محکوم گردید.
این الگوی تخریب حتی جغرافیای ایران را نیز درنوردید؛ چنانکه در دیماه ۱۳۹۳ (ژانویه ۲۰۱۵)، مزار شهیدان مروارید در اشرف عراق و یادبودها و سنگقبرهای آن به دستور عوامل وابسته به رژیم تخریب شدند.
بازتابها و موضعگیریهای بینالمللی
اقدامات رژیم در نابودی آثار جنایت، واکنش مراجع حقوقبشری بینالمللی را بهدنبال داشته است:
بیانیه عفو بینالملل (۱۱ خرداد ۱۳۹۶): سازمان عفو بینالملل با صدور بیانیهیی هشدار داد که مقامات حکومت ایران با تخریب گورهای دستهجمعی و استفاده از بولدوزرها در چارچوب پروژههای ساختوساز و تعریض جاده، درصدد از بین بردن شواهد و آثار جرمِ مربوط به اعدامهای دهه ۶۰ هستند.
گزارش ویژه سازمان ملل (۲۷ تیر ۱۴۰۳): پروفسور جاوید رحمان، گزارشگر ویژه وقت سازمان ملل متحد در امور ایران، اعدامهای دهه ۶۰ را «جنایت علیه بشریت و نسلکشی» توصیف کرد و با اشاره به حضور آمران و عاملان این جنایات در بدنه حکومت، خواستار تعقیب قضایی و حسابرسی بینالمللی از مسئولان آن شد.
اهداف رژیم و پاسخهای میدانی
هدف اصلی از محو گورها و تبدیل آنها به پارکینگ، خیابان یا مراکز تجاری، پاکسازی حافظهٔ جمعی و جلوگیری از تبدیل این مکانها به کانونهای تجمع و الهامبخشی برای نسل جوان و کانونهای شورشی است.
با این حال، این اقدامات مانع از استمرار دادخواهی و اعتراض نشده است. پس از تخریبهای اخیر در قطعه ۴۱ بهشت زهرا در مرداد ۱۴۰۴، کانونهای شورشی در پاسخ به این اقدامات، سلسله عملیاتهایی را علیه پایگاههای بسیج، حوزههای علمیه و بنرهای حکومتی در شهرهایی نظیر تهران، مشهد، ارومیه، کرمان، کازرون، اصفهان و شهرکرد انجام دادند.
یک جنایت شکستخورده و رسوا
تخریب مزارها و پوشاندن گورهای دستهجمعی با سیمان و آسفالت، اگر چه تلاش حاکمیت برای پنهانسازی شواهد نسلکشی و اعدامهای دهه ۶۰ را نشان میدهد، اما نتوانسته حقیقت این جنایات را از حافظه تاریخی و گزارشهای بینالمللی بزداید. اسناد حقوقبشری و پایداری خانوادههای دادخواه و فعالان مقاومت حاکی است که پرونده دادخواهی جنایات دهه ۶۰ و اعدامهای دستهجمعی همچنان باز و شایسته رسیدگی بینالمللی است.
